شیخ بهایی، عالمی جامع با اندوخته های علمی گسترده بود. او به گفته خودش قابلیت پذیرایی و فهم تمام علوم و فنون را به دست آورد و در مباحثه های علمی، بر هر صاحب فنی چیره گردید. از این روی، شرح حال نگاران، وی را اقیانوس پرموجی دانسته اند که فضیلت را به ارمغان آورد و دریای ناآرامی است که دیگر دانشوران ریزه خوار سفره کمالش بوده اند. آنان که خواسته اند در معرفی وی نکاتی بنگارند، گفته اند شیخ بهایی، استاد فقیهان، پرورش دهنده حکیمان، رئیس ادیبان، علامه روزگار، نابغه عصر و شیخ اسلام و مسلمانان است. نیز افزوده اند فقیهی است اصولی، محدثی رجالی، مفسر ریاضی، حکیم متکلم، شاعر ماهر، جامع علوم عقلی و نقلی. بر دانش های غریب مسلط است و در معارف متنوع، گوی سبقت را از همگان ربوده است و والایی مقامش را موافق و مخالف و عوام و خواص تأیید کرده اند.

شهرت

اطلاعات گسترده ای که شیخ بهایی در رشته های گوناگون علمی، ادبی، فلسفی و کلامی داشت، او را شهره آفاق کرد. افزون بر این، سیاحت های طولانی او در کشورهای اسلامی، از عوامل مهم نامداری اوست. البته عامل دیگر این است که شیخ با وجود به دست آوردن مقامات دنیایی و رسیدن به مسئولیت های مهم سیاسی و اجتماعی، همچنان از دنیا روی برگرداند و دولت فقر را بر هر گونه قدرت سیاسی ترجیح داد و با وارستگی، سیر معنویت را با موفقیت پیمود. او خود درباره شهرتش می گوید:

من آن یگانه دهرم که وصف فضل مرا نوشته منشی قدرت به هر در و دیوار

و در جای دیگر چنین می سراید:

به هر دیاری که آیی، اشارتی شنوی به هر کجا که روی، ذکر من بُوَد در کار

زندگی نامه

شیخ بهایی در ۱۳ذیحجه ۹۵۳ در روستای جبع، از توابع بعلبک لبنان به دنیا آمد. کودکی که در چنین روزی در این روستا دیده به جهان گشود، بعدها نقشی مهم در تاریخ تشیع ایفا کرد. او دوران کودکی را در دامان مادری مهربان و پدری مؤمن و دانشور گذراند و از همان سال ها اشتیاق به خاندان عترت در وجودش ریشه دوانید. در هفت سالگی همراه پدر از جبل عامل راهی ایران شد. زندگی در خانه پدری دانشمند و هم نشینی با عالمان عصر به همراه کوشش مداوم، زمینه های خوبی برای دانش اندوزی شیخ بهایی فراهم آورد.

نخستین استاد شیخ بهایی، پدرش بود. او زبان و ادبیات عرب، تفسیر و حدیث را نزد پدر آموخت و در ضمن از راهنمایی های او در پرورش معنوی بهره مند شد. سپس به محضر استادانی چند رفت و در دانش های حدیث، منطق، کلام، فلسفه، حساب، هندسه، جبر، هیئت و نجوم، شهره آفاق گردید. سرانجام این اندیشمند بزرگ، در ۱۲ شوال ۱۰۳۰ درگذشت و در جوار آستان مقدس رضوی به خاک سپرده شد.